ბერია სტალინის სიკვდილის შემდეგ — ძალაუფლებისთვის ბრძოლა კრემლში
1953 წლის 5 მარტს, როდესაც იოსებ სტალინი გარდაიცვალა, საბჭოთა კავშირის უმაღლეს ეშელონებში დაუყოვნებლივ დაიწყო უხილავი, მაგრამ უკიდურესად დაძაბული ბრძოლა ძალაუფლებისთვის. მრავალწლიანი დიქტატურის შემდეგ ქვეყანა ერთგვარ პოლიტიკურ ვაკუუმში აღმოჩნდა. კრემლის ლიდერები კარგად აცნობიერებდნენ — ვინც პირველ ნაბიჯს გადადგამდა, შესაძლოა, მას მთელი იმპერიის ბედიც განესაზღვრა.
ყველაზე ძლიერი ფიგურა იმ მომენტში იყო ლავრენტი ბერია — გაერთიანებული შინაგან საქმეთა სამინისტროს (МВД) ხელმძღვანელი, რომელმაც სტალინის სიკვდილის დღესვე დაიბრუნა კონტროლი უშიშროების მთელ აპარატზე. მის ხელში იყო არა მხოლოდ სპეცსამსახურები, არამედ გულაგის გიგანტური სისტემა და ატომური პროექტი. თუმცა, ბერიამ ყველასთვის მოულოდნელი გზა აირჩია — მან დაიწყო სისტემის სწრაფი დემონტაჟი, რაც ისტორიაში „ბერიას 100 დღის” სახელით შევიდა.
სტალინის დასაფლავებიდან სულ რამდენიმე კვირაში ბერიამ წამოაყენა წინადადებები, რომლებიც იმ დროისთვის წარმოუდგენლად ლიბერალური ჩანდა:
მასშტაბური ამნისტია: 1953 წლის 27 მარტის ბრძანებულებით, ციხეებიდან გათავისუფლდა 1.2 მილიონზე მეტი ადამიანი. მიუხედავად იმისა, რომ ეს, ძირითადად, ყოფით საკითხებთან დაკავშირებულ დანაშაულებს ეხებოდა, ამან სისტემის რეპრესიული ხერხემალი მყისიერად მოადუნა.
„ექიმთა საქმის“ გაუქმება: ბერიამ საჯაროდ აღიარა, რომ ებრაელი ექიმების წინააღმდეგ საქმე შეთხზული იყო, ხოლო დაკითხვისას გამოყენებული იყო „დაუშვებელი მეთოდები“. მანვე გამოსცა საიდუმლო ბრძანება წამების კატეგორიული აკრძალვის შესახებ.
ეროვნული პოლიტიკის გადახედვა: ეს იყო ერთ-ერთი ყველაზე სახიფათო ნაბიჯი კრემლისთვის. ბერია მოითხოვდა, რომ მოკავშირე რესპუბლიკებში ხელმძღვანელ პოზიციებზე ადგილობრივი კადრები დანიშნულიყვნენ და არა მოსკოვიდან გაგზავნილი „ზედამხედველები“. მან დაიწყო უკრაინისა და ბალტიისპირეთის რუსიფიკაციის პოლიტიკის კრიტიკა.
საგარეო პოლიტიკური „გარღვევა“: ბერია მზად იყო, დაეთმო გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკა (GDR) და დათანხმებულიყო ერთიანი, ნეიტრალური და დემოკრატიული გერმანიის შექმნას, დასავლეთთან ურთიერთობის ნორმალიზების სანაცვლოდ.
კრემლის დანარჩენი ლიდერები — ნიკიტა ხრუშჩოვი, გეორგი მალენკოვი და ვიაჩესლავ მოლოტოვი — სწრაფად შეშფოთდნენ. მათთვის ბერია იყო ადამიანი, რომელსაც ჰქონდა როგორც უსაზღვრო ძალოვანი ბერკეტები, ისე — პოტენციური პოპულისტური ამბიცია. მისი რეფორმები აღიქმებოდა არა როგორც კეთილი ნება, არამედ როგორც მზაკვრული გეგმა პარტიული აპარატის დასასუსტებლად და ერთპიროვნული ძალაუფლების მოსაპოვებლად.
ხრუშჩოვმა, რომელიც ყველაზე აქტიური ორგანიზატორი აღმოჩნდა, მოახერხა სამხედრო ელიტის გადმობირება. გენერალიტეტს, განსაკუთრებით კი, მარშალ გეორგი ჟუკოვს, წლების განმავლობაში დაგროვილი ზიზღი ჰქონდა სპეცსამსახურების მიმართ, რომლებიც არმიას მუდმივად აკონტროლებდნენ.
1953 წლის 26 ივნისს მინისტრთა საბჭოს სხდომაზე მოხდა საბჭოთა ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე დრამატული შიდა ოპერაცია. ხრუშჩოვმა ბერიას პირდაპირ დასდო ბრალი „იმპერიალიზმის აგენტობაში“ და ანტიპარტიულ საქმიანობაში. ბერიას არ მისცეს წინააღმდეგობის გაწევის შანსი — წინასწარ მომზადებული გეგმით, დარბაზში ჟუკოვი და შეიარაღებული ოფიცრები შევიდნენ და ის პირდაპირ სხდომიდან გაიყვანეს.
მომდევნო თვეებში ბერია იზოლაციაში, მოსკოვის სამხედრო ოლქის შტაბის ბუნკერში იმყოფებოდა. ოფიციალური გამოძიება მას სახელმწიფოს ღალატში, ტერორში და ძალაუფლების მიტაცების მცდელობაში ადანაშაულებდა. 1953 წლის დეკემბერში გამართულ დახურულ სასამართლო პროცესზე მას სიკვდილით დასჯა მიუსაჯეს. განაჩენი სისრულეში მალევე მოიყვანეს.
ბერიას დაცემა გადამწყვეტი მომენტი აღმოჩნდა. მისმა ლიკვიდაციამ დაასრულა სპეცსამსახურების დომინაცია პოლიტიკურ ცხოვრებაზე. ძალაუფლება კვლავ პარტიული ნომენკლატურის ხელში გადავიდა, სადაც ნელ-ნელა ხრუშჩოვი გამოიკვეთა, რომელმაც მოგვიანებით „დათბობის“ პერიოდი დაიწყო.
დღეს ისტორიკოსები თანხმდებიან, რომ ბერიას რეალური შანსი ჰქონდა, გამხდარიყო ქვეყნის მთავარი ფიგურა. მისი სწრაფი მოცილება კრემლის ელიტის კოლექტიური თავდაცვითი ინსტინქტის გამოვლინება გახლდათ. მიუხედავად რეფორმისტული იმპულსებისა, ბერია მაინც რჩებოდა სტალინური რეპრესიების ერთ-ერთ მთავარ არქიტექტორად, რამაც საბოლოოდ მისი პოლიტიკური იზოლაცია და სიკვდილი განაპირობა.