აბერფანის კატასტროფა — როცა სოფელში ბავშვების ხმა გაქრა
1966 წლის 21 ოქტომბრის დილას უელსის სოფელ აბერფანში ცხოვრება ჩვეული რიტმით დაიწყო. მოსწავლეები პანტგლასის დაწყებითი სკოლისკენ მიეშურებოდნენ, რათა არდადეგების დაწყებამდე ბოლო სასწავლო დღე გაეტარებინათ. მათ თავზე, ნისლით დაფარულ მთის ფერდობზე, წლების განმავლობაში გროვდებოდა ქვანახშირის ნარჩენებისგან შექმნილი 30-მეტრიანი ხელოვნური მთა. ადგილობრივები დიდი ხნით ადრე აფრთხილებდნენ ხელისუფლებას, რომ ეს გროვა მიწისქვეშა წყაროებზე იდგა და ძლიერი წვიმების დროს არასტაბილური ხდებოდა, თუმცა ნაციონალური ნახშირის საბჭომ ეს გაფრთხილებები უგულებელყო და ეკონომიკური ინტერესები უსაფრთხოებაზე მაღლა დააყენა.
ზუსტად დილის 9:15 საათზე, როდესაც მოსწავლეებმა კლასებში ადგილები დაიკავეს და გაკვეთილი დაიწყო, მთის ფერდობზე დაგროვილი 150 000 ტონა ნახშირის ნარჩენი, წყლით გაჯერებული ტალახი და ნანგრევები ადგილიდან დაიძრა. თვითმხილველები იხსენებდნენ, რომ ხმა დაბალ სიმაღლეზე მფრინავი რეაქტიული თვითმფრინავის გუგუნს ჰგავდა. შავი ზვავი 30-დან 50 კმ/სთ სიჩქარით დაეშვა სოფლისკენ. მას გზად ვერაფერი დაუდგა: ტალახის მასამ ჯერ რამდენიმე სახლი წალეკა, შემდეგ კი, მთელი ძალით დაეჯახა სკოლის შენობას, წამებში აავსო კლასები და შენობა ნანგრევებად აქცია.
სოფელში უცნაური, შემზარავი სიჩუმე ჩამოვარდა, რომელიც მალევე სასოწარკვეთილმა ყვირილმა ჩაანაცვლა. მაღაროელები, მშობლები და მეზობლები სკოლისკენ გაიქცნენ. ადამიანები შიშველი ხელებით, ნიჩბებითა და ნებისმიერი ხელსაწყოთი თხრიდნენ სველ, ბლანტ ტალახს. ყველაზე ემოციური მომენტები „დუმილის წუთები“ იყო — პერიოდულად ათასობით ადამიანი აჩერებდა სუნთქვას, რათა მიწის ქვეშ მოყოლილი ბავშვების სუსტი კვნესა მაინც გაეგონათ. მასწავლებლები ნამდვილ გმირებად იქცნენ: ბევრი მათგანი ნანგრევებში საკუთარი სხეულით დაფარულ ბავშვებთან ერთად იპოვეს — მათ სიკვდილის წინაც კი სცადეს მოსწავლეების დაცვა.
თუმცა, დილის 11 საათის შემდეგ ნანგრევებიდან ცოცხალი აღარავინ ამოუყვანიათ. ტრაგედიამ 144 ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა, მათგან 116 ბავშვი იყო. პატარა სოფელმა თითქმის მთელი თაობა ერთ დღეში დაკარგა. აბერფანის სასაფლაოზე გაჩენილი თეთრი თაღების რიგები დღემდე იმ საშინელი დილის მდუმარე მოწმეა.
ამ ტრაგედიის ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე და ნაკლებად ცნობილი ასპექტი არის ის ფსიქოლოგიური ტრავმა, რომელიც „გადარჩენილთა სინდრომის“ სახელით დამკვიდრდა. იმ ბავშვებს, რომლებმაც ნანგრევებიდან ამოსვლა მოახერხეს, ათწლეულების განმავლობაში აწვალებდათ დანაშაულის გრძნობა იმის გამო, რომ ისინი ცოცხლები იყვნენ, ხოლო მათი მეგობრები და და-ძმები — არა. სოფელში ათობით ოჯახი დარჩა, რომელმაც ყველა შვილი ერთდროულად დაკარგა. წლების განმავლობაში იქ ბავშვების თამაში და ჟრიამული იშვიათობა იყო, რადგან ყოველი ხმაური მოსახლეობას იმ საბედისწერო გუგუნს ახსენებდა.
კიდევ ერთი კრიტიკული დეტალი ბრიტანეთის სამეფო ოჯახს და მათ რეაგირებას ეხება. დედოფალმა ელისაბედ II-მ კატასტროფის ადგილზე მისვლა რვა დღით დააგვიანა, რაც მოგვიანებით მან თავისი ცხოვრების „ყველაზე დიდ სინანულად“ აღიარა. მოსახლეობა თვლიდა, რომ სახელმწიფომ ისინი ორჯერ გასწირა: პირველად, როცა საფრთხე არ აიცილა და მეორედ, როცა ტრაგედიის პირველ დღეებში სათანადო თანაგრძნობა არ გამოიჩინა.
კატასტროფის შემდეგ დაწყებულმა გამოძიებამ დაადგინა, რომ ტრაგედია სრულად თავიდან აცილებადი იყო. ნახშირის საბჭოს მაღალჩინოსნებმა იცოდნენ საფრთხის შესახებ, მაგრამ იგი უგულებელყვეს. მიუხედავად ამისა, ამ დანაშაულისთვის არავინ დასჯილა — არცერთი პატიმრობა, არცერთი გადაყენება. მეტიც, მთავრობამ თავხედობა გამოიჩინა და დაღუპული ბავშვების მშობლებისთვის შეგროვებული საქველმოქმედო ფონდიდან აიღო თანხა, რათა დარჩენილი სახიფათო ნაყარის გატანა დაეფინანსებინა. აბერფანი დარჩა არა მხოლოდ ბუნებრივი ძალების, არამედ ადამიანური გულგრილობისა და კორპორაციული სიხარბის სიმბოლოდ, რომელმაც უდანაშაულო ბავშვების მომავალი ნანგრევების ქვეშ სამუდამოდ დამარხა.