დავიწყებული ტრაგედია: „ვილჰელმ გუსტლოფი“ — კაცობრიობის უდიდესი საზღვაო კატასტროფა
როდესაც საუბარი მსოფლიო ისტორიის ყველაზე მასშტაბურ საზღვაო ტრაგედიაზე ჩამოვარდება, ადამიანთა უმრავლესობის გონებაში მყისიერად „ტიტანიკის“ სახელი ტივტივებს. პოპულარულმა კულტურამ, კინომ და ლიტერატურამ 1912 წლის აპრილის ის ღამე ლეგენდად აქცია. თუმცა, ისტორიის არქივები ინახავს კიდევ ერთი გემის საშინელ ხვედრს, რომლის მსხვერპლთა რაოდენობა „ტიტანიკისას“ ექვსჯერ აღემატებოდა. ეს იყო გერმანული სამგზავრო ლაინერი „ვილჰელმ გუსტლოფი“, რომლის ჩაძირვაც ბალტიის ზღვის ცივ წყლებში დღემდე ყველაზე მრავალრიცხოვანი მსხვერპლის მომტან საზღვაო კატასტროფად რჩება, მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიომ იგი, თითქმის, დაივიწყა.
გემი, რომელსაც სახელი ნაცისტური პარტიის შვეიცარიელი ლიდერის პატივსაცემად ეწოდა, 1937 წელს საზეიმოდ ჩაუშვეს წყალში. თავდაპირველად იგი ნაცისტური პროპაგანდისტული პროგრამის, „Kraft durch Freude-ს“, სიამაყეს წარმოადგენდა და გერმანელი მუშაკებისთვის საკრუიზო ლაინერად გამოიყენებოდა. მეორე მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე მისი დანიშნულება შეიცვალა: იგი ჯერ მცურავ საავადმყოფოდ, ხოლო მოგვიანებით სამხედრო-საზღვაო ძალების ყაზარმად გადაკეთდა. თუმცა, მისი ბოლო და ყველაზე დრამატული მისია 1945 წლის იანვარში დაიწყო, როდესაც მესამე რაიხი ნგრევის პირას იყო და აღმოსავლეთ ფრონტზე წითელი არმია დაუნდობლად მიიწევდა წინ.
1945 წლის დასაწყისში გემს სტატუსი კვლავ შეეცვალა — იგი შეიარაღებულ სამხედრო-სატრანსპორტო ხომალდად გადაკეთდა და მასზე საზენიტო საჰაერო თავდაცვის ქვემეხები დაამონტაჟეს. გერმანიის სარდლობამ წამოიწყო მასშტაბური საევაკუაციო გეგმა, კოდური სახელწოდებით — ოპერაცია „ჰანიბალი“. მიზანი აღმოსავლეთ პრუსიიდან მილიონზე მეტი სამხედროსა და მშვიდობიანი მოქალაქის დასავლეთით გადაყვანა იყო. პანიკამ პორტებში ყოველგვარ მოლოდინს გადააჭარბა. 1945 წლის 30 იანვარს, როდესაც „ვილჰელმ გუსტლოფი“ გოტენჰაფენის პორტიდან გადიოდა, მის ბორტზე იმაზე ბევრად მეტი ადამიანი ავიდა, ვიდრე გემს ოფიციალურად შეეძლო, დაეტია. ფორმალურად, 1 500 მგზავრზე გათვლილ ლაინერზე, ბოლო ისტორიული კვლევების მიხედვით, 10 500-ზე მეტი ადამიანი იმყოფებოდა, რომელთა აბსოლუტურ უმრავლესობას შეშინებული ქალები, მოხუცები და ბავშვები შეადგენდნენ.
საშინელი სიცივის, მინუს 18 გრადუსი ყინვისა და ქარბუქის პირობებში, გადატენილი გემი ბალტიის ზღვის ღია წყლებში შევიდა. კატასტროფა იმავე საღამოს, დაახლოებით, 21:00 საათზე დატრიალდა. მანამდე გემის კაპიტანმა მიიღო მცდარი რადიოშეტყობინება, რომ მათკენ გერმანული ნაღმმზიდი გემების კონვოი მოემართებოდა. შეჯახების შიშით, კაპიტანმა სანავიგაციო მწვანე და წითელი ჩირაღდნების ანთების ბრძანება გასცა. ამ საბედისწერო შეცდომამ გემი სრულად გამოაჩინა სიბნელეში. იგი მყისიერად შენიშნა საბჭოთა წყალქვეშა ნავმა, „S-13“-მა, რომელსაც კაპიტანი ალექსანდრე მარინესკო მეთაურობდა. ვინაიდან გერმანული ლაინერი შეიარაღებული იყო და სამხედრო დროშით დაცურავდა, იგი ლეგიტიმურ სამხედრო სამიზნედ მიიჩნიეს. საბჭოთა სუბმარინმა „ვილჰელმ გუსტლოფის“ მიმართულებით ოთხი ტორპედო გაუშვა, რომელთაგან სამმა მიზანს მიაღწია.
აფეთქებებმა ბორტზე წარმოუდგენელი ქაოსი გამოიწვია. საევაკუაციო ნავების ნაწილი გაყინული იყო და წყალში ვერ უშვებდნენ, ხოლო გემბანი იმდენად სწრაფად დაიხარა და მოიყინა, რომ ასობით ადამიანი პირდაპირ ყინულოვან წყალში ცურდებოდა. ტორპედოების მოხვედრიდან სულ რაღაც 45-60 წუთში გემი მთლიანად ჩაიძირა. ბალტიის ზღვის მომაკვდინებელ წყალში აღმოჩენილი ათასობით ადამიანიდან მხოლოდ მცირე ნაწილის გადარჩენა მოხერხდა: გერმანულმა ხომალდებმა წყლიდან მხოლოდ 1 200-მდე ცოცხალი ადამიანის ამოყვანა შეძლეს. დაღუპულთა ზუსტი რაოდენობა 9 343-ს შეადგენს, რომელთა შორის 5 000-მდე ბავშვი იყო.
მიუხედავად ასეთი გრანდიოზული მასშტაბისა, ეს ტრაგედია ათწლეულების განმავლობაში მივიწყებული დარჩა. ამას რამდენიმე მიზეზი ჰქონდა: პირველ რიგში, ომის დასასრულს მსოფლიო მედია იმდენად იყო გადატვირთული სხვა გლობალური საშინელებებით, საკონცენტრაციო ბანაკების გათავისუფლებითა და ნაცისტური გერმანიის კაპიტულაციით, რომ ერთი კონკრეტული გემის დაღუპვა მეორეხარისხოვან ამბად იქცა. ამასთანავე, მსხვერპლნი გერმანელები იყვნენ — აგრესორი ქვეყნის მოქალაქეები, რის გამოც, მოკავშირეთა მხარეს ამ თემაზე საუბარი პოლიტიკურად არაკორექტულად მიაჩნდათ. თავად გერმანიაშიც, ომისშემდგომი დანაშაულის გრძნობისა და კოლექტიური ტრავმის ფონზე, საკუთარ მსხვერპლზე ხმამაღლა საუბარს დიდი ხნის განმავლობაში ტაბუ ედო.
დღეს „ვილჰელმ გუსტლოფის“ ნარჩენები ბალტიის ზღვის ფსკერზე, 44 მეტრის სიღრმეზე განისვენებს და ოფიციალურად აღიარებულია ომის საფლავად, რაც შეხსენებაა იმისა, რომ ომის ქარცეცხლში ყველაზე დიდ ფასს ყოველთვის მშვიდობიანი მოსახლეობა იხდის.