„ვერ შეგაყვარეთ თავი!“ – ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირთა გზავნილი საზოგადოებას

0

საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ასოციაციის ფსიქიატრიული რეაბილიტაციის დღის ცენტრში, ამ დღეს, უჩვეულო მზადებაა. ბენეფიციარები დასაქმების ფორუმზე წასასვლელად ემზადებიან. მათ გასაცნობად მისულ სტუმარს სწორედ ამ სასიამოვნო სიახლით მეგებებიან და ვიდრე წასვლის დრო მოვა, ჩემთან საუბარსაც ასწრებენ.
მისაღებ ოთახში ტელევიზორთან, სადაც დროის დიდ ნაწილს ატარებენ, ოცამდე ბენეფიციარი შეკრებილა, – სხვადასხვა ასაკის, სქესისა და ცხოვრების წესის მქონე ადამიანები, ერთი ტკივილით, რასაც არარეალიზებული, უფუნქციოდ დარჩენილი ადამიანის ტკივილი ქვია.
აქ ყველაფერი მათია, მათთვისაა… ეს ფერწერული და გრაფიკული ნამუშევრები და ხის ორიგინალური ნაკეთობებიც თვითონ დაამზადეს. ის კი არა, ფორუმზე წარსადგენი „სივის“ შედგენაშიც ერთმანეთს დაეხმარნენ, რაც შემდეგ კომპიუტერში ნიკომ აკრიფა და ახლა იმაზე მსჯელობენ, დამსაქმებელს თავი რით მოაწონონ…
„იძულებული ვარ, აქ ყოველდღე „აფრიკიდან“ ვიარო, რომ საჭმელი ვჭამო და გავთბე. იმიტომ, რომ თუ საჭმელი არ ვჭამე, წამალს ვერ დავლევ“, – მიხსნის 56 წლის მარიკა და აღნიშნავს, რომ ყველა პრობლემა ოჯახიდან იწყება:
„ოჯახის წევრი გაგიკეთებს, რასაც გაგიკეთებს. ჯერ შინაურისგან იწყება და მერე, რომ გადადიხარ სტაციონარში, იქ კიდევ სხვა სიტუაციაა. მთელი ცხოვრება მიწევდა ბრძოლა იმისთვის, რომ არ დამცინონ, არ შეურაცხმყონ… დეიდა მყავს, დები, ბიძაშვილები, მამიდაშვილები, მაგრამ არ უნდათ ჩემთან ურთიერთობა, ვერ შევაყვარე თავი… მეუღლე გამექცა, ამ პირობებში ვერ ვიცხოვრებო, იმიტომ, რომ ვერ იბანს, ვერ თბება, გამათბობელი არ გვაქვს, გამათბობლის ფულის გადახდის საშუალება არ გვაქვს, სოციალურ სასადილოს მივაკითხე და მითხრეს, სანამ ვინმე არ ამოვარდება, ვერ ჩაგსვამთო და რიგში ვარ. ვისაც მივმართე, ხელი არავინ გამომიწოდა“, – ამბობს მარიკა.
57 წლის ნინო კარგად აცხობს და კერვაც ეხერხება, ერთხანს მცხობელადაც მუშაობდა. მენტალური პრობლემები მეუღლესთან 16-წლიანი თანაცხოვრების გამო დაეწყო:
„მეუღლეს დავცილდი იმის გამო, რომ ძალიან ცუდ დღეში მაგდებდა და მაგან გამოიწვია ჩემი ავადმყოფობა. 16 წელი ვიწვალე, რომ ოჯახი შემენარჩუნებიდა, მაგრამ ფსიქიკა დავიზიანე და ბავშვებიც დავაზიანე.
გინდა მცხობელად, თუ გინდ, მკერავად ვიმუშავებ. ვხატავ, ვკერავ, თექაზე ძალიან კარგი მონაცემები მქონდა, მაგრამ წავიდა ჩვენი თექა, აღარ იქნება.
რაც ცენტრი გაიხსნა, მის შემდეგ დავდივარ. იყო ძალიან კარგი პირობები, ვინაიდან აფინანსებდა საზღვარგარეთი. იყო გასვლითი ღონისძიებები, სპექტაკლებს ვდგამდით, ვხვდებოდით გამოჩენილ პიროვნებებს, მათთან ერთად კონცერტებს ვმართავდით, ვმღეროდით… გვქონდა მუსიკათერაპია, კინოთერაპია, არტ-თერაპია. ეს ყველაფერი, რაც გვაჯანსაღებდა, მოგვაკლდა, დაფინანსების გამო. მოგვცენ დაფინანსება, რომ რამდენიმე თერაპია დაემატოს და ცოტა გავხალისდეთ, ჩვენც გავიხაროთ!“, – გულისტკივილით აღნიშნავს ნინო.
55 წლის ნიკოს დამსაქმებელთან შეთავაზება აქვს. უნდა, რომ რამდენიმე კვირით გამოსაცდელი ვადით აიყვანონ. პროფესიით რუსული ენის ფილოლოგმა თანამედროვე ტექნოლოგიების ათვისებაც შეძლო და თვლის, რომ ტექსტის ამკრეფად სიამოვნებით იმუშავებს:
„სახელმწიფო უნივერსიტეტი მაქვს დამთავრებული, რუსული ფილოლოგიის ფაკულტეტი. კარგი სამსახურიც ვიშოვე, ცოლად ჩემი კლასელი გოგო მოვიყვანე, რომელიც ბავშვობიდან მიყვარდა, მაგრამ რაღაცაზე ვინერვიულე და პრობლემები დამეწყო. მაშინ ამდენი ინფორმაცია არ გვქონდა და არასწორ მკურნალობას მივმართე, რის გამოც მდგომარეობა გამირთულდა. 90-იან წლებში პური არ იყო, საარსებო საშუალება არ იყო, სამსახურიც დავკარგე და ამის ნიადაგზე მეუღლეს დავშორდი.
პირველად რომ გამოჩნდა კომპიუტერი, გადავწყვიტე, შემესწავლა… თუ ამიყვანენ სამსახურში, პირველი სამი კვირა გამოსაცდელი ვადით ვიმუშავებ, უხელფასოდ. ახლა მეორე მეუღლესთან და მის 30 წლის ვაჟთან ერთად, ნათესავის ბინაში ვცხოვრობ. მეუღლე გამყიდველად მუშაობს და ის მინახავს. ერთი პერიოდი ცოტა აღელვებული ვიყავი, მაგრამ ახლა მდგომარეობიდან გამოვედი და მინდა, მათ კისერზე აღარ ვიყო.მინდა, მე ვიყო შემტანი ოჯახში“, – ამბობს ნიკო…
დღის ცენტრის ბენეფიციართა უმეტესობის ცხოვრების რთული გზა ე.წ. ასათიანის საავადმყოფოსა და სხვა ინსტიტუციებზე გადის. დახურული სივრცის გამოცდილება თითოეულ მათგანს მძიმე მოგონებასთან აკავშირებს, რაც ღირსების შემლახავ მოპყრობასთან, დამცირებასა და შეურაცხყოფასთან ასოცირდება…
საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ასოციაციის ფსიქიატრიული რეაბილიტაციის დღის ცენტრი 1999 წელს, უცხოელი დონორის დახმარებით გაიხსნა და ის დღემდე თბილისში არსებული ერთადერთი დღის ცენტრია, რომელიც ფსიქიკური პრობლემების მქონე ზრდასრულ ბენეფიციარებს ემსახურება.
ცენტრში რეგისტრირებულ 40 ბენეფიციარს შორის ყველაზე უმცროსი 25-ის, ხოლო უფროსი 69 წლისაა. როგორც მისიდირექტორი, საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ასოციაციის ხელმძღვანელი მანანა შარაშიძე განმარტავს, მიუხედავად იმისა, რომ სტატისტიკური მონაცემებით, აღრიცხვაზე მხოლოდ 80 ათასამდე ადამიანია რეგისტრირებული, რეალური სურათი გაცილებით მძიმეა.
„არ ვიცით, რამდენ ადამიანს აქვს ეს პრობლემა, რადგან საქართველოში ეპიდემიოლოგიური კვლევა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ, არასდროს ჩატარებულა.
სტატისტიკით, აღრიცხვაზე 80 ათასი პაციენტია, მაგრამ რეალურად, მოსახლეობის 3 პროცენტს აქვს მძიმე ფსიქიკური, 20-22 პროცენტს კი, – ყველანაირი სახის აშლილობა, რომელშიც შედის მსუბუქი დეპრესია, შფოთვითი აშლილობა, აკვიატებულ მდომარეობათა ნევროზი, რაც შეიძლება იყოს როგორც ძალიან მსუბუქი, ასევე, ისეთი მძიმე ფორმის, რომ ინვალიდობაც გამოიწვიოს.
ქვეყანაში, სადაც 30 წელია, გარდამავალი პოლიტიკურ-ეკონომიკური ვითარებაა, ყალიბდება სეროტონინის ნაკლებობით გამოწვეული სოციალურ-სტრესული აშლილობები, რაც მგონი ყველას გვაქვს! ადამიანებმა დაკარგეს სამსახური, ფუნქცია, მდგომარეობა, გამოვიარეთ ამდენი ომი, გვაქვს ოკუპირებული ტერიტორიები და გვყავს 300 ათასი იძულებით ადგილმონაცვლე პირი… ამ ყველაფრის შედეგად, ჩვენ ვართ ტრავმირებული საზოგადოება. ეს არის ქვეყანა, რომლის მოსახლეობას, ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისებზე, გაზრდილი მოთხოვნილება აქვს“- ამბობს მანანა შარაშიძე.
მისივე განმარტებით, აღნიშნულის მიუხედავად, ქვეყანაში სერვისებზე ხელმისაწვდომობა საკმაოდ დაბალია, რადგან ირღვევა შშმ პირთა არსებული კონვენციის ერთ-ერთი მუხლი, სადაც წერია, რომ ფსიქიკურად დაავადებული ადამიანები, ამავე დროს, არიან შშმ პირები, თუმცა ნებისმიერ შემთხვევაში, ეს ასე არ არის.
ფსიქიატრის თქმით, ამავე კონვენციაში აღნიშნულია, რომ ნებისმიერ პირს აქვს უფლება, ჰქონდეს დამოუკიდებელი საცხოვრებელი პირობები, სადაც იგულისხმებაოჯახური ტიპის საცხოვრისი, რაც ფსიქიკური პრობლემების მქონე პირთათვის, ფაქტობრივად, არ არსებობს:
„მთელი ქვეყნის მასშტაბით, გვაქვს სულ რაღაც 5 ოჯახური ტიპის საცხოვრისი შშმ პირებისთვის, სადაც ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირები, ფაქტობრივად, არ მოიაზრებიან. ამის გამო, ფსიქიატრიული საავადმყოფოები გადავსებულია იმ ადამიანებით, ვინც საცხოვრისში უნდა ცხოვრობდეს, რაც არასწორია.
წლების განმავლობაში ვინც იქ წევს, აღარ სჭირდებათ სტაციონარული მკურნალობა, მაგრამ რომ გამოუშვა, სად უნდა წავიდნენ?
სწორედ ამის გამო მოხდა რუსთავში ის ტრაგედია, რომ ადამიანი, რომელსაც რეალურად სჭირდებოდა სტაციონარული დახმარება, იქ ვერ მოათავსეს.
ჯანდაცვის სამინისტროს ვთხოვთ, სასწრაფოდ გააკეთოს საცხოვრისები, რადგან ქვეყნის მასშტაბით ასეთი მხოლოდ 25-მდე ადგილია, როდესაც ამის საჭიროება 300-400 ადამიანს აქვს.
როგორც წესი, საცხოვრისში 5 მსგავსი მისწაფებისა და მდგომარეობის ადამიანზე მეტი არ უნდა ცხოვრობდეს. გარდა ამისა, დარღვეულია მომსახურების სერვისზე გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობაც. მაგალითად, რაჭასა და სვანეთში მათთვის არანაირი სერვისი არ არსებობს.
საცხოვრისი კი არის სერვისი, სადაც ადამიანი სწავლობს დამოუკიდებელ ცხოვრებას, შეიძლება მას სახლი ჰქონდეს, მაგრამ საჭიროა რეაბილიტაცია დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშესაწყობად. იგივე მიზანს უნდა ითვალისწინებდეს დღის ცენტრის მუშაობის სპეციფიკაც, – პიროვნულ აღდგენასა და ინკლუზიას, მაგრამ ვერ ითვალისწინებს, მწირი დაფინანსებისა და შეუსაბამო სტანდარტის გამო, ის სამკურნალო თერაპიები, რაც ჩვენთან ტარდება, არ არის საკმარისი“, – აღნიშნავს ფსიქიატრი.
როგორც მანანა შარაშიძე ამბობს, ნებისმიერი დაავადების მქონე შშმ პირისთვის, არსებული დღის ცენტრის მომსახურების ერთი და იგივე სტანდარტი დარღვევაა, რადგან ფსიქიკური დაავადება განსხვავებულ სტანდარტებს საჭიროებს.
„2019 წლის სტანდარტიც ისევ ბავშვებზე მორგებული უფრო რჩება, ვიდრე ზრდასრულებზე. მაგალითად, წლევანდელი სტანდარტის ჯერ მხოლოდ „შავ“ ვერსიაში წერია, რომ სავალდებულოა ბენეფიციარის ერთჯერადი კვება, მაგრამ ეს ზრდასრულთათვის არ არის საკმარისი.
მათ დიდ ნაწილს ცენტრში ხანგრძლივი დროით დარჩენა სურს, ვინაიდან, შემდეგ მიდიან სახლში, სიმარტოვეში, სადაც არც გათბობა აქვთ, არც საკმარისი საკვები და არც პირადი ჰიგიენის დაცვის საშუალება. ფსიქოტროპული მედიკამენტები კი, რასაც ისინი სვამენ, მადას აძლიერებს.
ცნობილია, რომ ჩვენი ბენეფიციარების უმეტესობა ღარიბია, უღარიბესთა შორის და თუ მკითხავთ,მე უფრო მათი სიღატაკე და უფუნქციობა მაშფოთებს, ვიდრე ფსიქიკური მდგომარეობა“, – აცხადებს მანანა შარაშიძე.
როგორც ცენტრის ხელმძღვანელი აღნიშნავს, ბენეფიციარები, ვისაც ოჯახის წევრები ჰყავთ, ოდნავ უკეთეს მდგომარეობაში ცხოვრობენ, მაგრამ ისინი ოჯახის წევრებსა და ნათესავებს, უმეტესწილად, არ უნდათ.
„ოჯახის წევრები განიცდიან ცრუ სირცხვილის გრძნობას, „ასეთი“ ნათესავის გამო. ზოგჯერ დედებსაც უჩნდებათ ბრალეულობის განცდა, რომ „ასეთი“ შვილი გააჩინეს, რაც საზოგადოებაში არსებული სტიგმის ბრალია, რომ თითქოს დედაა „დამნაშავე“ ამაში.
ოჯახში ხშირად კონფლიქტებია, რადგან არ იციან, როგორ მოექცნენ ამ ადამიანებს, არა აქვთ ფსიქოგანათლება. პაციენტების ფსიქოგანათლებაც საჭიროა, რათა ისინი არ იყვნენ დამოკიდებული ოჯახის წევრებზე. მეტი ავტონომიურობა უნდა ჰქონდეთ, იცოდნენ, რომ მათ ისე, როგორც სხვებს და, კიდევ უფრო მეტად, აქვთ უფლება, ჰქონდეთ პირადი სივრცე. ფსიქიკური პრობლემების მქონე ადამიანსაც ეკუთვნის საცხოვრებელი და როცა ოჯახში ვერ ეგუებიან, მას სახლი უნდა გაუყონ.
ხშირად ოჯახის წევრი იღლება და უნდა ავადმყოფის მოცილება. წაიყვანს თავშესაფარში, ჩააბარებს და სამუდამოდ ივიწყებს მის არსებობას.
იქ ჩაბარებასაც სჭირდება რაღაც პირობები, მაგრამ ვაი, იმ ჩაბარებას. სულ ახლახან, ბედიანის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში ვნახე პაციენტები და მას შემდეგ „შოკში“ ვარ. მაინტერესებს, ბედიანში, ქუტირში და სხვაგან არსებული ვითარება ვისი პასუხისმგებლობაა? ქუტირში და ბედიანში არის ადამიანის ღირსების შემლახველი პირობები. თან ბედიანი და სურამი გააერთიანეს. სურამში ჯოხები იყო შენახული, რომლითაც პაციენტებს სცემდნენ, მაგრამ მოხსნეს ის კაცი, მთავარი ექიმი. როგორც თვითონ წამოცდა, თურმე ისე „უვლიდა“ პაციენტებს, რომ ქალებსაც კი, საკუთარი ხელით ბანდა. აქ სხვა გრძნობებზე არ არის ლაპარაკი, ეს იმას ნიშნავს, რომ მათ, უბრალოდ, ადამიანებად არ აღიქვამდა,“- აცხადებს ცენტრის ხელმძღვანელი.
მანანა შარაშიძე მიიჩნევს, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემა ბეწვის ხიდზე სიარულს ჰგავს, რადგან დაცული უნდა იყოს როგორც ავადმყოფის, ასევე მისი ოჯახის წევრებისა და საზოგადოების უფლებები. მისი თქმით, ჩატარებულმა კვლევამ, ჩვენი საზოგადოების საოცარი არატოლერანტულობა გამოავლინა. აღმოჩნდა, რომ არავის უნდა, ჰყავდეს „ასეთი“ მეზობელი, ოჯახის წევრი, მათთან ერთად არ ისწავლიდნენ, ერთ ჭერქვეშ არ იცხოვრებდნენ… ეს ყველაფერი კი იმის გამოა, რომ სისტემა არ მუშაობს.
„ფსიქიკური პრობლემების მქონე ადამიანს, შესაბამისი ზრუნვის პირობებში, შეიძლება ვერც შეატყოთ, რომ ეს პრობლემა აქვს. არა მხოლოდ ფსიქიკური აშლილობის, არამედ, ზოგადად, შშმ პირთა დასაქმების სისტემა არ არსებობს საქართველოში. ბოლო დროს ბიზნესის ზოგიერთმა წარმომადგენელმა დაიწყო ლაპარაკი სოციალური პასუხისმგებლობის შესახებ, მაგრამ ამისთვის ძალიან მცირე ფონდი აქვთ. მაგალითად, ერთ-ერთ უმდიდრეს ორგანიზაციას, „საქართველოს ბანკს“ როცა ვთხოვეთ, აეყვანათ ჩვენი ბენეფიციარები, უარი გვითხრეს, ჩვენ უკვე სმენადაქვეითებულები ავიყვანეთო.
ეს ფენა შშმ პირებს შორის, ყველაზე მოწყვლადია. საზოგადოებაში არის სტიგმა და როდესაც ბიზნესმენს სოციალური პასუხისმგებლობის გამო, პოპულისტურად უნდა, აიყვანოს შშმ პირი, მას აყავს ეტლით მოსარგებლე, სმენადაქვეითებული, თუნდაც მხედველობა დაქვეითებული უფრო მეტად, ვიდრე ფსიქიკური პრობლემების მქონე, ვინაიდან მითებით ცხოვრობენ და ისინი „საშიში“ ადამიანები ჰგონიათ. არადა, კვლევებით დადგენილია, რომ აგრესიის კოეფიციენტი დიაგნოზის არმქონე ადამიანებს უფრო მაღალი აქვთ, ვიდრე ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტებს.
ეს არის ჩვენი საზოგადოების ძალიან დიდი პრობლემა, რადგან ხშირად ჩვენი ბენეფიციარები არიან დისკრიმინაციის და გარიყვის ობიექტი, ოჯახის წევრებისგან, საზოგადოებისგან თუ ფსიქიატრიული ინსტიტუციებისგან დაუცველი ფენა“, – აღნიშნავს მანანა შარაშიძე.
გარდა ამისა, როგორც ფსიქიატრი განმარტავს, ამ დიაგნოზის მქონე ადამიანის დასაქმებას ისიც ართულებს, რომ 8-საათიანი სამუშაო გრაფიკი მათთვის, მცირე გამონაკლისის გარდა, სტრესული და ძალიან დამღლელია. მათი სამუშაო დღე 2-3 საათით უნდა განისაზღვრებოდეს და ეტაპობრივად იზრდებოდეს, რასაც მთელი რიგი მოსამზადებელი, სარეაბილიტაციო სამუშაოები სჭირდება.
დღის ცენტრის ხელმძღვანელი პაციენტის დახურულ სივრცეში გამოკეტვას ეწინააღმდეგება და თვლის, რომ დახურულ ინსტიტუციებში ადამიანის უფლებები მეტად ილახება:
„საზოგადოების დემოკრატიზაციამ დეინსტიტუციონალიზაციის აუცილებლობა მოიტანა, მაგრამ ამასაც გეგმა და ხედვა სჭირდება, რაც ჯანდაცვის სამინისტრომ უნდა შეიმუშავოს. წლების განმავლობაში ადამიანის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში გამოკეტვა იგივეა, რაც მისი ციხეში ჩასმა, სადაც არის ღირსების შემლახავი პირობები. კვლევებით დადგენილია, რომ დახურულ ინსტიტუციებში ადამიანის უფლებების დარღვევა, მათზე ძალადობა და დისკრიმინაცია ბევრად ადვილია, იმიტომ, რომ დახურულ სისტემაში არაფერი ჩანს და ინფორმაციაც არ გამოდის.
ინსტიტუციებში რთულდება დაავადების სიმპტომები, სოციალური უნარ-ჩვევები ჩამოდის ნულამდე, თემთან ურთიერთობა პრაქტიკულად არ არსებობს და გამოდის, რომ აუარესებ მდგომარეობას.
მაგალითად, 1990-1995 წლებში, საქართველოში დაიღუპა დაახლოებით 800-900 მძიმე ფსიქიკური აშლილობის მქონე ადამიანი, რომლებიც ინსტიტუციებში იყვნენ გამოკეტილი. შაბათ-კვირას რომ ბრუნდებოდნენ ექიმები სტაციონარში, რამდენიმე გვამი ხვდებოდათ… თუმცა, დეინსტიტუციონალიზაცია იმას არ ნიშნავს, რომ ყველანაირი აშლილობის პაციენტი გარეთ უნდა გამოვუშვათ. მწვავე მდგომარეობის დროს, ადამიანი უნდა იყოს ჰოსპიტალიზებული, მაგრამ არა დიდ ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში, არამედ, ფსიქიატრიულ განყოფილებაში, რომელიც იქნება საერთო პროფილის საავადმყოფოებში.
არის შემთხვევები, როდესაც დაავადებული ადამიანი საფრთხეს უქმნის საკუთარ თავს ან საზოგადოებას, მაგრამ სისტემა ვერ ხედავს და არ ზრუნავს მასზე. ამიტომ ამ დროს ყურადღებით უნდა იყოს ოჯახი.
აგრესიის შემთხვევები გვაქვს განსაკუთრებული მდგომარეობის დროს, თუ ფსიქიკურ აშლილობას თან ერთვის ალკოჰოლიზაცია, ან რაიმე ტიპის ნარკოტიკული თრობა, მაგრამ ასევე, ეს შეიძლება იყოს გამშვები მექანიზმი ფსიქოზის დაწყებისა“, – აღნიშნავს ფსიქიატრი.
სპეციალისტი ბოლო პერიოდში შექმნილი მობილური ჯგუფების მნიშვნელობას დადებითად აფასებს და თვლის, რომ მკურნალობას მხოლოდ მედიკამენტი არ შველის, საჭიროა პაციენტის მიმართ ბიო-ფსიქო-სოციალური მიდგომები, რის დაბალანსებასაც სწორედ ეს მობილური ჯგუფები ცდილობენ:
„ბოლო დროს კრიზისული ინტერვენციის სამსახური ამოქმედდა და დაინერგა როგორც ასერტიული, ასევე ჩვეულებრივი მობილური ჯგუფები, რაც ძალიან კარგია. ეს არის სამსახური, რომელიც პაციენტს აკითხავს სახლში. მკურნალობას მხოლოდ მედიკამენტი არ შველის, მედიკამენტს მისცემ, მაგრამ თუ სახლში აქვს კონფლიქტური, სტრესული სიტუაცია, მეზობლები ეჩხუბებიან, ოჯახის წევრები ეჩხუბებიან, ვერ ხვდებიან მისი საჭიროების შესახებ… ამ შემთხვევაში წამალი არ მუშაობს. ამ ჯგუფების მომსახურება 24-საათიანია. ისინი ვალდებულნი არიან, დღე-ღამის ნებისმიერ მონაკვეთში, როცა მდგომარეობა გართულდება, პაციენტს ადგილზე მიაკითხონ და სიტუაცია დაარეგულირონ. თუმცა ჯგუფში ჩართვის კრიტერიუმები ცოტა ხისტია. იმისათვის, რომ მათი მომსახურებით ისარგებლოს, პაციენტს რამდენიმე ჰოსპიტალიზაცია უნდა ჰქონდეს გავლილი“.
როგორც სპეციალისტი განმარტავს, თემს, სადაც ფსიქიკური პრობლემების მქონე ადამიანს ცხოვრება უწევს, უნდა ჰქონდეს შესაბამისი განათლება ამ ადამიანების საჭიროების შესახებ, რათა ხელი შეუწყოს მათ საზოგადოებასთან ინტეგრირებას:
„სათემო სერვისის, ანუ საავადმყოფოს გარეთ დახმარების სერვისის განსავითარებლად, თემი უნდა იყოს ინფორმირებული იმის შესახებ, თუ რა არის ფსიქიკური აშლილობა, როგორ მოექცეს ადამიანს, როგორ შეუწყოს ხელი მის გააქტიურებას. ახლა გვაქვს ორი უკიდურესობა დამოკიდებულების თვალსაზრისით, – „ვაიმე, საცოდავი“ და მეორე – სტიგმა, რომელიც ხელს კრავს, უგულვებელყოფს და რიყავს ამ ადამიანს. ორივე მიდგომა არასწორია და მათი უუნარობის გაძლიერებას ემსახურება“.
მანანა შარაშიძე თვლის, რომ ფსიქიატრიული ჯანმრთელობის სერვისი ჩვენს ქვეყანაში კონკიას როლშია, ვისაც „დედინაცვალი“ მხოლოდ იმას სთავაზობს, რაც „მის შვილებს“ მორჩებათ. მისი თქმით, ჯანდაცვის სამინისტროს რამდენიმე მილიარდიან ბიუჯეტში, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პაციენტებისთვის სრულიად არასაკმარისი თანხაა გათვალისწინებული.
„როგორც ექცევა სახელმწიფო ფსიქიკური პრობლემების მქონე ადამიანს, ეს არის ქვეყნის და საზოგადოების სახე. თუ გინდა, ისინი შეიცნო, უნდა ნახო, რა ხდება მათ ფსიქიატრიულ თავშესაფარში. საზოგადოება არ ითხოვს ხელისუფლებისგან ფსიქიკური ჯანმრთლობის სერვისების გაუმჯობესებას, ითხოვს მხოლოდ საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამას, რადგან ხელისუფლებას და საზოგადოებას არ აქვს გაცნობიერებული, რომ სომატური ჯანმრთელობა კარგია, მაგრამ ფსიქიკური ჯანმრთელობა, მათ შორის, არის ერთ-ერთი მთავარი“, – აღნიშნავს სპეციალისტი.
მისივე განმარტებით, სერვისის მიწოდების თვალსაზრისით, მდგომარეობა მოზარდებში უფრო რთულადაა. მათ მშობლებს კი უწევთ ბრძოლა და უამრავი სირთულის გადალახვა, ამ ბავშვებისთვის საზოგადოებაში ადგილის დასამკვიდრებლად…

„ამ ბავშვს აქ რა უნდა?“

– გაგიკვირდებათ და, ამ შეკითხვას სვამს დღესაც თანამედროვე ქართული სკოლის პედაგოგი საკლასო ოთახში, მენტალური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე მოზარდის მისამართით… და ეს მაშინ, როცა „იმ ბავშვის“ „იქამდე“ მიყვანისა და თანატოლების გვერდით მის სასწავლო პროცესში ჩართვის გამო, დედას მრავალწლიანი „ბრძოლა“ დასჭირდა. დედა, პერსონალური ასისტირებისა და საოჯახო ტიპის სერვისის „ხელი-ხელს“ დამფუძნებელი მაია შიშნიაშვილი,საკითხით მას შემდეგ დაინტერესდა, რაც მის ერთადერთ შვილს, აღნიშნული პრობლემა აღმოაჩნდა. ჩვენს ქვეყანაში დასმული „დიაგნოზი“ – „არა უშავს, რეაბილიტაციის შემდეგ თანატოლებს წამოეწევა“, ამერიკაში, პატარა ლევანის ოჯახისთვის სრულიად შოკისმომგვრელი დიაგნოზით შეცვალეს, – ანგელმანის სინდრომი, რაც განვითარების შეფერხებით და ქცევითი აშლილობით ხასიათდება.
ამერიკაში, სადაც იმხანად მაია სასწავლებლად იყო წასული, შვილი ადრეული ინტერვენციის პროგრამაში ჩართო. საქართველოში დაბრუნების შემდეგ კი, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სპეციალისტმა, უცხო ქვეყანაში მიღებული ცოდნით, მუშაობა ჯანდაცვის სამინისტროში განაგრძო:
„მოვხვდი იქ, სადაც შევძელი გამეგო, რა არსებობდა ჩვენს ქვეყანაში მენტალური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პაციენტებისთვის და ეს მომეხმარა მივმხვდარიყავი, რა უნდა გამეკეთებინა.როდესაც ისეთ ქვეყანაში იზრდები, სადაც შშმ ადამიანებს ვერსად ხედავ და გგონია, რომ ისინი არ არსებობენ, შესაბამისად, არც ცოდნა გაქვს და არც განათლება. არ ვიცოდი ეს თემი თუ არსებობდა საერთოდ, ისე კარგად იყო დამალული, ნაწილი თავის ოჯახში, ნაწილიც -ინტიტუციებში,“- აღნიშნავს მაია.
მიუხედავად იმისა, რომ სამინისტროში მას სოციალური მიმართულებები ჩააბარეს, რის მეშვეობითაც როგორც საკუთარ შვილზე, ასევე სხვა მსგავსი პრობლემის მქონე ადამიანებზე ზრუნვა მისი ვალდებულება გახდა, მაიას გაუჭირდა, საკუთარი შვილისთვის მიეწოდებინა ყველა ის სიკეთე, რაც ლევანსაც ისევე ეკუთვნის, როგორც მის თანატოლებს.
პირველივე მცდელობის შემდეგ, როდესაც სკოლამ ბავშვი სასწავლო პროცესში ვერ ჩართო, მშობელს უთხრეს, რომ ის სკოლიდან უნდა გაეყვანა. იმედგაცრუებული დედა დათანხმდა, მაგრამ მალემოძებნა სკოლა ინტეგრირებული კლასით, თუმცა პრობლემები აქაც შეიქმნა, როცა ბავშვმა გაკვეთილის აკადემიური პროცესი ჩაშალა:
„როდესაც ბავშვის წამოსაყვანად მივედი ბედნიერი, რომ როგორ იქნა სკოლაში შევიყვანე, სპეცპედაგოგი მეუბნება, – ბავშვს კლასში ვერ ვაჩერებ, აკადემიური პროცესი ჩამიშალაო… ინტეგრირებული კლასის სპეცპედაგოგი, რომელიც სწორედ ისეთი ბავშვებისთვის მუშაობს, ვინც კლასში ვერ ჯდება, ამბობს, რომ ბავშვმა აკადემიური პროცესი ჩაუშალა,“- იხსენებს მაია.
ამის შემდეგ დაიწყო ჭიდილი სასკოლო საგანმანათლებლო სისტემასთან… მრავალი ეტაპი გადალახეს, ბევრი პედაგოგიც შეიცვალეს, ვიდრე მაიამ პერსონალური ასისტირების სერვისი წამოიწყო და ბავშვთან მუშაობა ინდივიდუალურმა ასისტენტმა დაიწყო, რომელიც თავდაპირველად დედამ საკუთარი სახსრებით აიყვანა, მას შემდეგ კი, რაც სახელმწიფომ აიღო ვალდებულება, საჭიროების შემთხვევაში, შშმ მოსწავლისთვის ინდივიდუალური ასისტენტი დაენიშნა, მოზარდს სამინისტროს მიერ დანიშნული ასისტენტი ემსახურება.
„იმ პერიოდის შემდეგ ცოტა ამოვისუნთქეთ, რეალურად აქედან დაიწყო ცვლილება, რაც ინდივიდუალური ასისტენტი ავიყვანეთ, მაგრამ უკვე 14 წლის არის ლევანჩო და ხომ ხვდებით, რამდენი ხანია, ეს პროცესი მიმდინარეობს?ჩემ შვილს ჰქონდა ამის უფლება, მაგრამ როცა შედეგზე ვერ გადიხარ, ეს ნიშნავს რომ შენი უფლება ირღვევა სხვების არაკომპეტენტურობის გამო, არასათანადო მონდომების გამო, არასათანადო ფინანსური რესურსის და გაუმართავი სისტემის გამო… როცა ეუბნებიან, რომ შენი ბავშვის ადგილი აქ არ არის, რა უნდა გააკეთოს ადამიანმა? დღესაც გვყავს პედაგოგი, რომელსაც ლევანჩოს დანახვაზე გამუდმებით უჩნდება კითხვა, – ამ ბავშვს აქ რა უნდა? რისთვის დაყავთ? მე ბრძოლას ვარ მიჩვეული, მაგრამ ყველას არა აქვს მუდმივი ბრძოლისუნარი, არც ფინანსური შესაძლებლობა, ვერ სცნობს პროფესიონალს და უჭირს სათანადო პასუხის გაცემა არაკომპეტენტურობის გამო, რას იზამს ასეთი დედა?“ – ამბობს მაია.
დედა თვლის, რომ რადგან ბავშვი ამ საზოგადოების ნაწილია, უნდა იყოს იქ, სადაც ყველა მისი თანატოლია. ლევანი ახლა დადის სკოლაში, სადაც სპეციალური მხარდაჭერა აქვს, სკოლის შემდეგ მიდის დღის ცენტრში და ღებულობს იმ თერაპიებს, რაც მისი მდგომარეობის გაუმჯობესებას ემსახურება. სწავლობს როგორ გახდეს ფუნქციური ყოველდღიურობაში, როგორ იმუშავოს, იარსებოს და საერთოდაც, გადარჩეს…
2011 წელს მაია შიშნიაშვილმა გურჯაანში მდებარე მშობლიური სახლი ოჯახური ტიპის საცხოვრისად გადააკეთა და 10 წლით, შშმ ზრდასრულ ბენეფიციარებს უფასო სარგებლობაში გადასცა. ეს იყო პირველი საოჯახო ტიპის საცხოვრისი იმ დროისათვის.
„გადავწყვიტე, რომ იმ მოცემულობით, როგორშიც არის, ჩემმა შვილმამაინც უნდა იცხოვროს ისე, როგორც სხვა ადამიანები ცხოვრობენ.რაც პირველ რიგში იწყება იქიდან, რომ სადღაც უნდაიცხოვრო და მხარდამჭერი გყავდეს. ვინ იქნება ეს მხარდაჭერი, სად იცხოვრებს, როცა მე აღარ ვიქნები? გამუდმებით ამაზე ვფიქრობ. ამიტომ, გადავწყვიტე შემექმნა სერვისი ზრდასრულებისთვის, რომელიც ოჯახს ჩაანაცვლებდა… ასე მივედი იმ მოდელამდე, რასაც ქვია საოჯახო ტიპის საცხოვრებელი სერვისი“, – აღნიშნავს მაია.
მისი თქმით, საოჯახო საცხოვრისი ზრდასრულთათვის იდეალური გამოსავალია, ბავშვებისთვის კი, – ნაკლებად სასურველი:
„რეფორმა ბავშვებისთვის საბედნიეროდ, ინსტიტუციებში უკვეგანხორციელდა და მინდობით აღზრდაში მიდიან, რაც ძალიან კარგი ფორმაა. თუ ვერ აშვილებ, ან ბიოლოგიური ოჯახი არა ყავს,ბავშვებისთვის საოჯახო ტიპის მომსახურება არის ინსტიტუციის (დიდი საცხოვრებელი თავშესაფრების) ყველაზე ბოლო, ნაკლებად სასურველი ალტერნატივა. შესაბამისად, მხოლოდ მათთვის არის ეს სახლები, ვისთვისაც მიმღები ოჯახიც არ გამოჩნდა“.
ცოტა ხნის წინ, როდესაც ბავშვს გრიპის ვირუსი შეეყარა, დედამ საავადმყოფო ვერ იპოვა, სადაც მისი მდგომარეობიდან გამომდინარე, შვილს მოათავსებდა:
„მთელ თბილისში საავადმყოფო ვერ ვნახე, სადაც ცალკე პალატა იქნებოდა და ბავშთან დავრჩებოდი არამხოლოდ მე, ხანდახან, – ასისტენტიც.რადგან თუ ცალკე პალატაში არ იქნება, რთულია მისი გაჩერება, ერთი ადამიანი კი, ჩემ შვილს, მუდმივ მხარდამჭერად ხშირად არ ყოფნის. ამიტომ იძულებული გავხდი, ვირუსიანი ბავშვი სახლში გამომეკეტა და მის სუნთქვას შიშით შევყურებდი… ბავშვს აქვს დაზღვევა და წესით, მწვავე მდგომარეობაში სამედიცინო მომსახურებაც ეკუთვნის, მაგრამ რეალურად, სისტემა აქაც გაუმართავია. ყველა ოჯახი ვერ უძლებს ამას. უბრალოდ გამძლეობის სხვადასხვა ზღვარი გვაქვს, მეც არ ვიცი, როდემდე გავუძლებ!“- ამბობს მაია.

„სანამ ცოცხალი  ვარ, ნუთუ არავის შეუძლია, დამეხმაროს?“

როგორც რესპონდენეტები აღნიშნავენ, ადამიანს, რომელიც ამ პრობლემის მქონე ოჯახის წევრს მარტო უვლის,გადარჩენა, სულის მობრუნება, ამოსუნთქვა სჭირდება… სწორედ მათთვის არსებობს დასავლეთის ქვეყნებში „ამოსუნთქვის სერვისი“, რაც გარკვეული დროით, მენტალური დარღვევის მქონე პირის ან პირიქით, მისი ოჯახის წევრის „სულის მოსათქმელად“ ოჯახიდან გაყვანას ითვალისწინებს.
მსგავსი ტიპის დახმარებას, უკვე რამდენიმე წელია, ითხოვს პარანოიდული შიზოფრენიით დაავადებული 39 წლის თორნიკეს მარტოხელა დედა ნათელა ბახტაძე, რომლის შვილსაც აღნიშნული დიაგნოზი გარდატეხის ასაკში დაუსვეს. 73 წლის ქალბატონი მრავალი წელია, შვილის ერთადერთი მომვლელია.
„ყველას ჰყავს ნათესავი, ახლობელი და დამხმარე, მაგრამ მე არავინ მყავს და არც არავინ ფიქრობს, მარტომ როგორ უნდა გავუძლო.
თითქოს განვითარდა სერვისები, ასერტიული მობილური ჯგუფის მომსახურებით ვსარგებლობთ, კვირაში ერთხელ მოდიან და თუ რამე სოციალური პრობლემაა, იღებენ მონაწილეობას მათ მოგვარებაში, მაგრამ ახლა პაციენტები მოუმრავლდათ და თორნიკემაც ცუდი განწყობები დააგროვა მათ მიმართ. თუ დაწვება საავადმყოფოში, ეს ჯგუფი აგვარებს საქმეს, მაგრამ პრობლემა ისაა, რომ გარეთ არ გადის, კონტაქტები არა აქვს, რადგან ყველა ერიდება, ამას აქვს სურვილი და უნარებიც ურთიერთობის, მაგრამ ძალიან პრაგმატულია საზოგადოება და ვერც გაამტყუნებ…მთელი დღე სახლშია და ჩემს ნერვებზე „მუშაობს“, მანგრევს აბსოლუტურად! კი ბატონო, წამალი მოაქვთ, გამწვავებასაც მართავენ, მაგრამ მერე, ყველაზე რთულია, როცა მშობელი დედა რჩები მარტო და აღარაფრის თავი გაქვს“, – ამბობს ქალბატონი ნათელა.
მისი თქმით, თორნიკეს უყვარს ადამიანებთან საუბარი და აზრიანადაც საუბრობს, თარგმნის ტექსტებს რუსულიდან ქართულ ენაზე, ეცოდება ყველა გაჭირვებული ადამიანი და სურს, სხვას დაეხმაროს, მორწმუნეცაა თავისებურად და ამბობს, რომ წამალი კი არა, ღმერთი ეხმარება. მისი აგრესიის მუდმივი ობიექტი კი, მხოლოდ დედაა:
„ყველაფერს მე მაბრალებს და დღემდე მადანაშაულებს იმაში, რომ მამამისს დავშორდი, უცებ დაიჟინებს, რომ ოთახიდან ვიღაც გამოვიდა და რთულია, დაარწმუნო, რომ იქ არავინ ყოფილა… ადრე არსებობდა სადღეღამისო ფსიქოლოგიური კრიზისული დახმარების სატელეფონო მომსახურება, რაც ძალიან დიდი შეღავათი იყო ჩემთვის. ურეკავდა და საათობით საუბრობდა მათთან, მაგრამ დახურეს. მსგავსი მომსახურება ახლა საპატრიარქოს აქვს, მაგრამ ისინი არასამუშაო დღეებში ისვენებენ და 6 საათამდე მუშაობენ, თან თორნიკე ძალიან ხშირად რეკავს და ეს აღიზიანებთ.
ადრე ბოლნისში იყო ბერმონაზონი სერაპიონ ჯიშკარიანი, ყველა კატეგორიის ავადმყოფი მიყავდათ მასთან, ტარდებოდა არაჩვულებრივი სწავლებები, პლუს ლოცვა, ზიარება… მაგრამ ახლა აღარ არის ამ ტიპის არაფერი,“- აღნიშნავს ქალბატონი ნათელა.
დედა ამბობს, რომ თორნიკეს დღის ცენტრში სიარული არ უნდა, რადგან მათგან ტერიტორიულად შორს არის და კიდევაც რომ მოინდომოს, მისი მიღება გაუჭირდებათ.
„რაღაც სერვისი ხომ უნდა არსებობდეს, რომ ნახევარ წელიწადში ერთხელ მაინც ამოვისუნთქო და დავისვენო.ადრე მწვავე მდგომარეობის დროს, პაციენტებს 45 დღით ტოვებდნენ საავადმყოფოში, მაგრამ ახლა დაფინანსების ისეთი მექანიზმია, რომ შეუძლიათ 10 დღეში გაგხადონ იძულებული, წამოიყვანო. არადა, ერთი თვე მაინცარის საჭირო, რომ სულის მოთქმა მოახერხო ადამიანმა. 73 წლის ვხდები, სულ ტრავმირებული ვარ და არავინ იცის, კიდევ რამდენ ხანს გავუძლებ. მობილური ჯგუფი დამპირდა, როცა აღარ იქნებით, ჩვენ მივაქცევთ ყურადღებასო, მაგრამ სანამ ცოცხალი ვარ, ნუთუ არავის შეუძლია, რომ დამეხმაროს?“- კითხულობს ნათელა ბახტაძე…
როგორც აღმოჩნდა, ამ ადამიანებს, სახელმწიფოსა და თითოეული ჩვენგანის მიერ, კიდევ მეტი თანადგომა და დახმარება სჭირდებათ. თანადგომა და არა – გარიყვა, არა – სიბრალული!
„ვერ შეგაყვარეთ თავი!“, – ცენტრის ბენეფიციარის ეს გულუბრყვილო საყვედური კი თითქოს, თითოეული მათგანის გზავნილია ჩემთვის, თქვენთვის, სრულიად საზოგადოებისთვის!

ნონა ქარქაშაძე

კომენტარები

კომენტარი