სემიპალატინსკის პოლიგონი — როგორ აქცია საბჭოთა კავშირმა ყაზახეთის ნაწილი ცოცხალ ლაბორატორიად
1949 წლის აგვისტოში, ყაზახეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთში, სემიპალატინსკის მახლობლად საბჭოთა კავშირმა პირველი ბირთვული აფეთქება ჩაატარა. ამით დაიწყო ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი და დამანგრეველი ბირთვული ექსპერიმენტი კაცობრიობის ისტორიაში. მომდევნო ოთხი ათწლეულის განმავლობაში, 1989 წლამდე, სემიპალატინსკის პოლიგონზე განხორციელდა 450-ზე მეტი ბირთვული ტესტი.
პოლიგონი მდებარეობდა არა უკაცრიელ უდაბნოში, არამედ ცოცხალ, დასახლებულ რეგიონში. ათასობით ადამიანი ცხოვრობდა აფეთქების ზონიდან რამდენიმე ათეულ კილომეტრში. მრავალი ტესტი ჩატარდა ღია ცის ქვეშ — შოკური ტალღა სახლებს აზანზარებდა. მოსახლეობას არ ეძლეოდა არც ევაკუაციის ბრძანება და არც სწორი განმარტება იმის შესახებ, რასაც ისინი ხედავდნენ. ოფიციალურად, მათ ეუბნებოდნენ, რომ ეს იყო „სამხედრო სწავლება“ ან „უსაფრთხო ექსპერიმენტი“. რეალური საფრთხის შესახებ ინფორმაცია მკაცრად გასაიდუმლოებული იყო.
რადიოაქტიური ნალექი ათწლეულების განმავლობაში გროვდებოდა ნიადაგში, წყალში და საკვებში. ადგილობრივი მოსახლეობა სვამდა დაბინძურებულ წყალს, ამუშავებდა მიწას და მოიხმარდა პროდუქტს, რომელიც რადიოაქტიურ იზოტოპებს შეიცავდა. ეს პროცესი ნელა, მაგრამ სისტემურად ანადგურებდა ადამიანების ჯანმრთელობას.
სამედიცინო შედეგები კატასტროფული აღმოჩნდა. მკვეთრად გაიზარდა კიბოს ყველა ფორმის შემთხვევები, განსაკუთრებით ფარისებრი ჯირკვლისა და სისხლის დაავადებები. დაფიქსირდა გენეტიკური მუტაციები, თანდაყოლილი დეფექტები და ნაყოფის დაკარგვის მაღალი მაჩვენებელი. ზოგიერთი დასახლება დღესაც ერთ-ერთ ყველაზე დასხივებულ საცხოვრებელ ზონად ითვლება.
ექიმებსა და მეცნიერებს ეკრძალებოდათ რადიაციის პირდაპირი კავშირის დაფიქსირება დაავადებებთან. სამედიცინო ჩანაწერები ცენზურას ექვემდებარებოდა, ხოლო კვლევები ხშირად კლასიფიცირებული იყო. მოსახლეობა საკუთარ ტკივილსა და დანაკარგებს ერთმანეთს სიტყვიერად გადასცემდა, მაგრამ ოფიციალურ სტატისტიკაში ეს ტრაგედია, პრაქტიკულად, არ არსებობდა.
მხოლოდ 1980-იანი წლების ბოლოს დაიწყო სიმართლის გამჟღავნება. ყაზახმა აქტივისტებმა და მეცნიერებმა წამოიწყეს მოძრაობა, რომელმაც საერთაშორისო ყურადღება მიიპყრო. 1989 წელს ბირთვული ტესტები საბოლოოდ შეწყდა, ხოლო 1991 წელს პოლიგონი ოფიციალურად დაიხურა.
დღეს სემიპალატინსკის პოლიგონი აღიარებულია, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე ჰუმანიტარული შედეგის მქონე ბირთვული ექსპერიმენტი ისტორიაში.